مقدمه
یکی از منابع مهم هر سازمان بهویژه در نظامهای بهداشت و درمان، منابع انسانی است [
1]. منابع انسانی تقریباً سهچهارم از هزینههای جاری سازمان را تشکیل میدهد و ازاینرو، چگونگی استفاده بهینه از آن از مهمترین عوامل پیشرفت و توسعه جوامع است [
2].
پرستاران بزرگترین بخش نیروی انسانی در بیمارستان هستند که خدمات خود را بهصورت مراقبت مستقیم و غیرمستقیم از بیمار ارائه میدهند. پرستاران علاوهبر مراقبت از بیمار وظایف فراوانی بر عهده دارند که گاهی برخی از این وظایف آنها را از رسالت اصلیشان که همان مراقبت از بیمار است، دور میکند [
3]. این افراد، بهخصوص در بخش ویژه مجبور به یک سری مراقبتهای غیرمستقیم مانند هماهنگی با پزشک نسبت به سایر بخشها، درخواست فوری داروهای فراوان و حیاتی برای بیمار، نوشتن و ثبت گزارشهای طویل و حجیم بهعلت وخامت حال بیمار و در صورت مشکل، پاسخگو بودن به خانواده او است [
4].
این موضوع و نیز شرایط حاکم بر جامعه و همهگیری شدن بیماری کووید-19، بررسی زمانهای ارائه مراقبت در بخش ویژه (کووید-19) در قالب مطالعات زمانسنجی امری ضروری به نظر میرسد [
5]. بنابراین مطالعات زمان و حرکت در پرستاری به ارزیابی کمّی و تعیین میزان کار و اندازه نیروی کار کمک میکند [
6]. بررسی فعالیتهای پرستاری، ابزاری است که برای اندازهگیری میزان واقعی کار پرستاری و در بخشهای مراقبت ویژه، باعث کمّیسازی مراقبتهای پرستاری میشود و نشاندهنده مقدار زمانی است که پرستاران در هر نوبت کاری به مراقبتهای مستقیم و غیرمستقیم از بیمار اختصاص میدهند [
7].
بخشهای مراقبت ویژه در زمان حاضر باتوجهبه شیوع گسترده ویروس کووید-19 شکل دیگری به خود گرفته است [
3]. این بیماری که در سراسر جهان به گونههای متنوع در حال قربانی گرفتن است و همه کشورها را مبتلا و درگیر کرده، هم اکنون بیمارستانها و ازجمله بخشهای مراقبت ویژه را دچار چالشهایی در ارائه مراقبتها کرده است [
8]. در این بحران، پرستاران نزدیکترین تماس را با بیماران دارند و باید بیشتر وقت خود را صرف مراقبتهای تخصصی به بیمار کنند. بخش کووید-19، بهدلیل شرایط موجود، یکی از بخشهایی است که برحسب نیاز، زمینههای فناوری مراقبتهای بهداشتی در آن بهطور مداوم و مستمر در حال ترقی و بهبود است [
7] و بهطور قابلتوجهی به سیستمهای الکترونیکی بهداشت معطوف شده است [
6].
امروزه از یک سو، تغییراتی که در سیستم پرستاری ایجاد شده است، افزایش اهمیت اعتباربخشی و افزایش مراقبتهای غیرمستقیم و از سوی دیگر، شیوع ویروس کووید-19، موجب تغییرات محسوسی در مراقبتهای غیرمستقیم پرستاران شده است که این امر، بررسی این مراقبتها و زمان انجام آنها را ضروری کرده است.
به این ترتیب با وجود اینکه پرستاران بخش کووید-19 مجبور هستند پروتکلهای بهداشتی را نیز پیوسته رعایت کنند، لازم است تلاش کنند که با ارزیابی مکرر، شکل مراقبتها را تغییر دهند و عوارض را به حداقل برسانند [
9]. بهعلاوه، هنگامی که بیماران قادر به مراقبت از خود نیستند، پرستاران به فعالیتهای روزمره بیماران و رفع نیازهای آنها مشغول هستند و بهدلیل شرایط خاص و قرنطینه بودن بیماران، فعالیت پرستاران بسیار افزایش یافته است. بـاتوجـهبـه بحران کووید-19 و مدیریـت زمـان و کمبـود نیـروی شـدید در ایـن حرفـه به نظر میرسد پرستاران زمـان بیشتری بــرای کارهــای غیــرپرســتاری و خدمــات نوشــتاری در نوبتهای کاری پرسـتاری صرف میکنند [
10]. بررسی میزان مراقبت غیرمستقیم پرستاری در بخشهای کووید-19 برای اطلاع صحیح از وضعیت موجود ضـروری اسـت تا در صورت نیاز برای بهبود ضعیت موجود اقدام لازم انجام شود.
روش بررسی
پژوهش حاضر، یک مطالعه توصیفیمقطعی از نوع مشاهدهای است که با هدف تعیین میانگین زمان مراقبتهای غیرمستقیم پرستاران در بخش مراقبت ویژه بیمارستان شهدای هفتم تیر در همهگیری کووید-19 در سال 1400 انجام شد. محقق پس از دریافت مجوز لازم از کمیته اخلاق و معرفینامههای مربوط از معاونت پژوهشی دانشگاه علومپزشکی ایران و ارائه به مسئولین یمارستان شهدای هفتم تیر شهر ری خود را معرفی کرده و پس از ارائه اهداف و توضیحات و انگیزههای پیشرو و کسب اجازه از آنان و هماهنگیهای لازم و با معرفی از طرف دفتر پرستاری بیمارستان به سرپرستاران بخشهای ویژه و توضیح اهداف پژوهش، شروع به کار کرد.
محیط این مطالعه، بخش ویژه یمارستان شهدای هفتم تیرر شهر ری است که 3 بخش ویژه دارد که 2 بخش آن بهدلیل اوج کرونا با هم ادغام شد. درکل 100 پرستار در این بخش ادغامی مشغول بودند که به کمک فرموله آماری و مطالعات مشابه، تقریباً نیمی از آنها تصادفی و در هر شیفت بهطور مساوی 14 نفر بهعنوان نمونه انتخاب و وارد پژوهش شدند. البته در مطالعه مشابه، حجم نمونه 18 نفر بود که نمونههای ما در این مطالعه نسبت به 100 پرستار افزایش یافته است.
ابزار استفادهشده در این مطالعه پرسشنامه طبقهبندیشده بینالمللی برای تمرین پرستاری است که یک پرسشنامه طبقهبندیشده و بینالمللی از مراقبتهای پرستاری است. این پرسشنامه قبلاً در مطالعه لیم و آنگ برای بخشهای ویژه تهیه شده است [
11] و شامل 4 بخش اطلاعات جمعیتشناختی (سن، جنس، وضعیت تأهل، سابق کار در بخش ویژه، نوبت کاری و نسبت پرستار به بیمار در نوبت کاری) که در انتهای هر چکلیست ضمیمه شده بود. پرسشنامه فعالیتهای پرستاران و تعداد دفعات و زمان انجام هر فعالیت است که بهصورت ترکیبی 60 مورد قید شده بود که 32 مورد آن غیرمستقیم بود.
پرسشنامه فوق پس از ترجمه و بازترجمه مجدد توسط 5 نفر از اعضای هیئت علمی و 10 پرستار برای ثبت زمان و دفعات مراقبتهای غیرمستقیم بررسی شد. درنهایت، براساس نظر متخصصین و ارزیابی روایی 37 مورد مراقبت غیرمستقیم در پرسشنامه در نظر گرفته شد که نسبت به پرسشنامه اصلی انجام پروتکلهای بهداشتی، شستن و ضدعفونی کردن دستها به دفعات مکرر بنا بر حساسیتهای بیشتر و احتمال خطر بالاتر و تعویض و خارج کردن وسایل حفاظت فردی و امور مستندسازی و تکمیل فرمها به آن اضافه شده بود. بهدلیل یکی بودن محقق و مشاهدهگر نیاز به ارزیابی پایایی نبود.
پرسشنامه طبقهبندیشده بینالمللی برای تمرین پرستاری، 6 قسمت دارد که ستون اول مراقبتهای غیرمستقیم لیست شده بود و ستونهای بعدی برحسب زمان (دقیقه) و دفعات انجام مراقبت در آن نوبت کاری، بهصورت (دقیقه در مرتبه اول تا ستون دقیقه در مرتبه پنجم) ادامه داشت و در آخر نوبت کاری، زمان هر مراقبت جمع، محاسبه و ثبت شد.
روش کار به این صورت بود که در ابتدا لیست تعداد پرستاران شاغل در بخش ویژه دریافت شد. سپس با قبول خطای نوع اول 5 درصد (Z
a/2=1/96) و با استفاده از نتایج مطالعه حیدری و همکاران در گیلان که میانگین و انحرافمعیار زمان مراقبتهای مستقیم پرستاران برای پرستاران مورد مطالعه برابر با 10±22/1 است، حجم نمونه تقریباً برابر با 42 نفر برآورد شد [
12]. سپس پرستاران بهروش نمونهگیری تصادفی ساده از تمام نوبتهای کاری (14 نفر در هر نوبت کاری صبح و عصر و شب) انتخاب شدند.
این مطالعه ریزش نمونه نداشت، زیرا در صورت عدم حضور پرستار، جایگزین بهعنوان نمونه (با دریافت رضایتنامه) انتخاب میشد (3 مورد). به افراد شرکتکننده در مطالعه اطمینان داده شد که اطلاعات آنها محرمانه باقی میماند. سپس فرم کتبی رضایت آگاهانه از آنها دریافت و با موافقت آنها اقدام به جمعآوری دادهها شد. محقق در روزهای مختلف هفته و در نوبتهای کاری صبح و عصر و شب به بخشهای مورد نظر مراجعه کرده و در ابتدای نوبت کاری (صبح، عصر و شب به تناوب) در بخش حضور داشت و مشاهده مستمر و اندازهگیری کار و زمان را در مورد پرستار منتخب از ابتدا تا پایان نوبت کاری با استفاده از کرنومتر گوشی هوشمند انجام داد. این کار تا رسیدن به تعداد نمونههای مورد نظر که 42 نفر بود، انجام شد. اگر فردی تمایل به شرکت در مطالعه را نداشت یا واجد شرایط ورود به مطالعه نبود، نمونه بعدی وارد مطالعه شد. نوبت کاری صبح و عصر حدود 7 ساعت و نوبت کاری شب بدون احتساب خواب، 9 ساعت بود. باتوجهبه شرایط بحران کرونا، مدتزمان انجام نمونهگیری 6 ماه بود.
یافتهها
هدف این مطالعه تعیین فعالیتهای غیرمستقیم پرستاران شاغل در بخش مراقبت ویژه یمارستان شهدای هفتم تیر است.
جدول شماره 1 مشخصات جمعیتشناختی شامل سن، سابقه کار، جنس، وضعیت تأهل و نسبت پرستار به بیمار را نشان میدهد.

بر اساس این جدول، بیشتر پرستاران (60 درصد) در محدوده سنی 30 تا 40 سال بودند. بیشتر آنها (72 درصد) سابقه کار بین 10 تا 20 سال داشتند و 85 درصد پرستاران زن بودند. نسبت پرستار به بیمار در همه نوبتهای کاری یک به 4 بود. میانگین سن پرستاران در این پژوهش 5/02±30 سال بود.
در
جدول شماره 2، مراقبتهای غیرمستقیم، لیست و با زمان طیشده آن گزارش شده است.

در این بین، گزارشنویسی با (10/5±34/9 دقیقه در نوبت کاری) بیشترین زمان را در مراقبتهای غیرمستقیم به خود اختصاص داده است. از سوی دیگر، کمترین زمان بهترتیب مربوط به خارج کردن وسایل محافظ با میانگین (3/19±6/11 دقیقه در نوبت کاری) و مشورت با همکار و پوشیدن لباس محافظ هر 2 با میانگین و انحرافمعیار یکسان (3/55±7 دقیقه در نوبت کاری) در این جدول ثبت شده است. میانگین کل مراقبت غیرمستقیم در 24 ساعت 245 دقیقه و انحرافمعیار آن 216 دقیقه است.
بحث
یافتههای این مطالعه نشان داد بیشترین زمان در مراقبت غیرمستقیم بهترتیب در بیشترین موارد مربوط به گزارشنویسی و پس از آن امور انتقال به بخش، همراهی با پزشک، وارد کردن دستورات در کاردکس و بررسی مجدد دستور پزشک است. همچنین کمترین زمان بهترتیب مربوط به خارج کردن گان و وسایل حفاظتی کرونا، مشورت با همکار، پوشیدن لباس محافظت فردی و رفع آلارم دستگاه است. این در حالی است که مطالعات قبلی نیز در شرایط غیرکووید-19 انجام شده است [
13]. مطالعه حسینپور و همکاران در شیروان نشان داد زمان مراقبتهای غیرمستقیم در پرستاری زیاد است، اما در آن مطالعه برخلاف نتایج مطالعه حاضر، کمترین زمان در مراقبت غیرمستقیم، متعلق به امور نوشتاری 28 درصد و بیشترین زمان در مراقبتهای غیرمستقیم مربوط به آموزش به بیمار 73 درصد بود [
14]. این امر میتواند بهعلت افزایش اهمیت مستندسازی و گزارشنویسی و ثبت جزئیات بیشتری از مراقبت بیمار در شرایط کووید-19 باشد.
نتایــج سایر پژوهــشها نیز حاکی از این است که بیشــترین زمــان در مراقبتهای غیرمستقیم پرســتاران صــرف جــواب دادن بــه تلفنهــای مختلــف و کارهــای مختلــف تلفنــی 33/3 درصد و جوابگویــی بــه ســؤالات مکــرر بیمــاران و همراهـان آنهــا درباره زمــان ویزیــت توســط متخصــص مربوطــه میشود کـه مربـوط بـه وظایـف غیرمستقیم پرستاران است [
15, 16, 17, 18]. در مطالعه احمدیشاد در کاشان نیز پرستاران 46/5 درصد از وقت خود را صرف مراقبت غیرمستقیم کردهاند [
19].
با وجود شرایط وخیم و بیثبات، بهویژه در بحران کووید-19 در بخش مراقبت ویژه، نیاز به مراقبت پرستاری مستقیم نسبت به قبل بیشتر است و این در حالی است که ثبت گزارشهای طولانی، تعویض لباس حفاظتی و رعایت پروتکلهای بهداشتی و تکمیل یک سری فرمها باعث شده است تا حجم مراقبت غیرمستقیم افزایش یابد و زمانبر شود. درمقایسه با مطالعه لیم که پرسشنامه ما برگرفته از این مطالعه است، مراقبتهای غیرمستقیمی به این پرسشنامه اضافه شده است که شامل تکرار بیشتر پروتکلهای بهداشتی مانند ضدعفونی، شستوشوی دست، پوشیدن وسایل محافظ، خارج کردن و افزایش تکمیل فرمهای اضافه بوده است که بهدلیل شرایط خاص کووید-19 این موارد ضمیمه شده و مراقبتها را بیشتر و حساستر کرده است [
11]. تمرکز نکردن بر مراقبتها میتواند باعث پیامدهای غیرقابل بازگشتی شود که موجب افزایش حجم کاری پرستار، کاهش تمرکز او، تغییر اولویتهای کاری و درنهایت، آسیب بیمار شود [
20].
نتایج نشان میدهد که درپی افزایش بیماران، تدابیر پرستاری و پزشکی و فعالیتهای آنان نیز روزبهروز وسیعتر می شود و متعاقباً مؤسسات ارائهدهنده دارو، خدمات بیمهای و مراقبتهای پزشکی همه با جزئیات بیشتر به اسناد کاملتری نیاز پیدا میکنند، پس نیاز به مستندسازی مراقبتها و رسم نمودار و گزارشدهی اهمیت ویژهای مییابد [
21]. بنابراین نسبت پرستار به بیمار یک شاخص کافی و دقیق برای تصمیمگیری درباره تعداد کارکنان نیست [
22]، زیرا حجم کار به وضعیت بیمار بستگی دارد، اما وجود 1 پرستار به ازای 4 بیمار در بخش ویژه با استاندارد جهانی آن که 1 پرستار به ازای حداکثر 2 بیمار است، فاصله زیادی دارد و اهمیت مدیریـت زمـان و کمبـود نیـروی در ایـن حرفـه را نشان میدهد [
21].
نتیجهگیری
پرستاران بخش وسیعی از زمان خود را برای مراقبتهای غیرمستقیم و امور منشیگری و کنترل برگههای پرونده و پاسخگویی تلفنهای بسیار همراهان و امور اداری صرف میکنند و این امر بهویژه در زمان کووید-19 در امر کیفیت و بازدهی نتایج کار پرستاران بسیار مهم است. زمان اموری همچون گزارشنویسی، امور انتقال به بخش، همراهی با پزشک، وارد کردن دستورات در کاردکس و بررسی مجدد دستور پزشک که میتواند با استفاده از فناوری و ثبت الکترونیکی کاهش یابد، لازم است مورد توجه مدیران قرار گیرد.
همچنین استخدام نیروهای کمک پرستار بیشتری برای انجام امور غیرحرفهای بسیار مهم است و میتواند راهی برای استفاده بهینه از نیروهای کارآمد پرستاری در جهت افزایش کیفیت مراقبت از بیماران باشد و بهعلت حجم کاری زیاد در این بخشها، اقداماتی مانند جابهجایی نیروهای سابقهدار با نیروهای جوانتر و تشویق بیشتر کارکنان بهجای توبیخ آنها و اختصاص نیروهای بیشتر برای بهینهسازی خدمات پرستاری در بخشهای ویژه میتواند نقش بسزایی داشته باشد. ضـروری اسـت برای رفــع این مشــکل و افزایش ساعات مراقبت مستقیم از بیماران بخش ویژه راهحلهــای مناســبی به کار گرفته شود. باتوجهبه اینکه همهگیریهای دیگری هم مانند کووید-19ممکن است ایجاد شود؛ بنابراین مدیران پرستاری لازم است که مراقبتهای مستقیم و غیرمستقیم را برای همهگیریها در تأمین نیروی کارآمد و دیگر مسائل مربوط به مدیریت پرستاری در نظر بگیرند.
محدودیتها
باتوجهبه اینکه مراقبتهای پرستاران در بخش ویژه بسیار پویا و متغیر است و باتوجهبه همهگیری کووید-19، مراقبتهای آن روتینوار و یکنواخت نیست و پرستاران همیشه در رویارویی با مسائل با چالش روبهرو میشوند و غالباً چندین مسئولیت بهطور همزمان بر دوش دارند و علیرغم تقسیم کار، پرستاران در شرایط بحرانی مجبور هستند به کمک هم بشتابند؛ بنابراین مشاهده مراقبتها و تفکیک آن دشوار بود. برای غلبه بر این کار نیاز به مشاهده دقیقتر و باحوصلهتر بود که انجام شد.
علاوه بر آن، برای جلوگیری از تغییر رفتار پرستاران در مقابل مشاهدهگر از روش مواجههسازی استفاده شد، بهطوریکه محقق در روزهای متوالی و در تمام شیفت در بخش حضور داشت تا به او عادت کنند و او را غریبه قلمداد نکنند و حضور مستمر و پیوسته محقق با شرایط کووید-19 و رعایت پروتکلهای بهداشتی بسیار طاقتفرسا بود.
گزارشنویسی جزء فعالیتهای غیرمستقیم لاینفک، بسیار کلیدی، حساس و اصولی است که بهویژه برای بیماران فوتی یا به تازگی پذیرششده بنابر حساسیت بیشتر، زمان گزارشنویسی طولانیتر و با جزئیات بیشتر را دربر دارد [
23] و پرستاران زمان قابلتوجهی را به مستندسازی اختصاص میدهند [
1] و زمانی که مستندات بیمار دردسترس نیست یا ناقص است، این مسئله باعث افزایش زمان فعالیت پرستاری میشود و بارِ کاری مداوم را افزایش میدهد [
24]. سیستمهای کمّیسازی بارِ کاری پرستار شامل مستنداتی است که در صورت قصور و سهلانگاری پرستار هر کلمه در گزارش او را مورد ارزیابی و رصد قرار میدهد و میتواند علیه او یا در جهت حمایت او و پزشک مربوطه بیمار برآید [
18].
به دنبال افزایش زمان مراقبتهای غیرمستقیم بیماران در این بخشها، زمان بستری بیماران بیشتر و عوارض بیماری بیشتر شده و شکایت بیماران و همراهان از کارکنان و بیمارستان نیز به نسبت افزایش یافته است. این موارد پیاپی باعث درگیر شدن مدیریت نیز میشود. به دنبال آن سختگیری بیشتر مدیر در جهت اصلاح امور و وضع قوانینی برای کامل بودن پروندهها و بیمه بیماران و تجهیزات کافی و بهروز و تکمیل اسناد و حساسیت بیشتر جهت ریز و خط به خط گزارشنویسی پرستاری میانجامد [
25]. نتیجه اینکه در زمان کووید-19 با وجود اهمیت حضور پرستار بر بالین بیمار بر میزان زمان دور بودن پرستار از بیمار افزوده شد که این مسئله میتواند عامل مؤثری در کاهش کیفیت خدمات پرستاری باشد.
همانطورکه در سطور قبل هم اشاره شد، باتوجهبه مطالعه مشابه که تعداد نمونه 18پرستار بوده است، برای تعمیمپذیری بیشتر یافتهها در این مطالعه به 42 پرستار افزایش یافته و باتوجهبه اینکه مطالعه در این مرکز انجام شده است، پیشنهاد میشود که تحقیقات دیگر در مراکز دیگر انجام شود که به تعمیمپذیری این مطالعه کمک میکند. در این مطالعه بهدلیل اینکه در همهگیری کووید-19 بوده است، یک سری مراقبتهای مستقیم و غیرمستقیم افزایش یافته است که سعی شده است به لیست مراقبتها اضافه و در نظر گرفته شود که مشخص است در دوران غیرکووید این نتایج متفاوت است.
باتوجهبه حجم امور بالای مراقبتهای غیرمستقیم پرستاری و انجام آن توسط پرسنل پرستار ازجمله خدمات نوشتاری و تکمیلی پروندهها میتوان از خدمات جدید و ازجمله سیستمی شدن امور استفاده کرد. حتی گزارشهای طولانی پرستاری در صورتی که در سیستم ثبت شود و براساس اصولی که ثبتشده توسط پرستار تکمیل شود، او میتواند بقیه زمان خود را بر بالین بیمار و حتی صحبت کردن با او سپری کند و از نیازهای او باخبر شود و استفاده بهینه از نیرو و زمان پرستاری برای مراقبت ایمن فراهم شود. به منظور گسترش یافتهها و تعمیم آنها، مطالعه به هر 2 روش کمّی و کیفی و همچنین مصاحبه و گفتوگو با پرستاران پیشنهاد میشود. باتوجهبه ارتباط مستقیم بین میزان زمان صرفشده بر بالین بیمار با سن و جنسیت و سابقه کار بالا میتوان به انجام مطالعات مقایسهای فرهنگی و قومی نیز در جهت ارزیابی بهتر و بیشتر مدیریت زمان توجه و توصیه کرد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
به منظور رعایت اصول اخلاقی پس از کسب اجازه از کمیته اخلاق دانشگاه علومپزشکی ایران با کد IR.IUMS.REC.1399.1316. و کد طرح پژوهشی 19154به همراه دریافت رضایتنامه کتبی از نمونهها به آنها گفته شد که اطلاعات مندرج در ابزارها بدون ذکر نام و به صورت محرمانه خواهد ماند و هیچگونه اجباری برای شرکت در این پژوهش وجود نخواهد داشت.
حامی مالی
این مقاله برگرفته از پایاننامه دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت پرستاری دانشگاه علومپزشکی ایران است.
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی، ویراستاری و نهاییسازی نوشته: فاطمه اسود و مرضیه عادل مهربان؛ تحقیق و بررسی و تحلیل: فاطمه اسود و محبوبه رسولی.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
از حوزه معاونت پژوهشی دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علومپزشکی ایران و مسئولین و کارکنان بیمارستان شهدای هفتم تیر، بهویژه پرستاران زحمتکش و صبور و تمام شرکتکنندگان و افرادی که در امور فنی و نگارش این پژوهش همکاری کردند، تشکر و قدردانی میشود.